Osteoartrit

```html

Osteoartrit (OA), dünya genelinde orta ve ileri yaş popülasyonlarında en sık görülen eklem hastalığıdır. Tek bir hastalık olmayıp, farklı etiyolojilere sahip heterojen bir hastalık spektrumudur. OA, tüm eklem yapılarını etkileyen ağrılı bir dejeneratif süreçtir ve sıklığı giderek artmaktadır. Bu derlemede OA'nın tanımı, risk faktörleri, sınıflaması, klinik ve radyolojik bulguları ile tedavi yaklaşımları kapsamlı şekilde ele alınmaktadır.

Tanım ve Epidemiyoloji

Osteoartrit, bilinen veya bilinmeyen herhangi bir nedenle eklem kıkırdağının (cartilage) ilerleyici dejenerasyonu ve buna eşlik eden subkondral kemik, ligaman, kapsül ve sinoviyal membrandaki değişiklikleri içeren, tüm eklem yapılarını tutan ağrılı dejeneratif bir hastalıktır. OA sistemik bir inflamatuar hastalık değildir, ancak lokal inflamasyon yaygın olup reaktif bir özellik taşır ve primer eklem disfonksiyonuna sebep olmaz.

• Dünya genelinde en yaygın eklem hastalığıdır
• Orta yaş ve yaşlı erişkinlerde majör bir özürlülük nedenidir
• Prevalansı dünya çapında artmaktadır
• Klinik olarak en önemli tutulum yeri diz eklemidir
• Diz OA insidansı 240/100.000 kişi-yıl, el OA 100/100.000 kişi-yıl, kalça OA 88/100.000 kişi-yıldır

Tarihsel Perspektif ve Paradigma Değişimi

20. yüzyılın büyük bölümünde OA, öncelikle kıkırdak hastalığı olarak kabul edilmiş ve "aşınma-yıpranma teorisi" (wear-tear theory) ile açıklanmıştır. 1990'lı yıllardan itibaren OA paradigması genişlemiş ve subkondral kemik dahil diğer eklem dokularının da hastalık sürecine dahil olduğu anlaşılmıştır. Günümüzde OA, tüm eklemin hastalığı olarak kabul edilmektedir.

OA'da görülen değişiklikler:

• Eklem kıkırdağında dejenerasyon
• Subkondral kemik değişiklikleri
• Ligaman, kapsül ve sinoviyal membran alterasyonları
• Menisküs değişiklikleri
• Tendon tutulumu
• Sonuçta eklem yetmezliği

OA'nın Heterojen Yapısı

OA tek bir hastalık değil, birçok etiyolojiye sahip heterojen bir hastalık grubudur. Farklı prezentasyonları ve tarihi isimleri vardır:

• Dejeneratif eklem hastalığı (degenerative joint disease)
• Osteoartroz (osteoarthrosis)
• Koksartroz (coxarthrosis) - kalçada
• Gonartroz (gonarthrosis) - dizde

Aynı hastada radyolojik bulgular ile klinik tablonun ciddiyeti arasında uyumsuzluk olabilir. Bazı OA formlarında küçük eklemler daha fazla tutulabilir (el OA'sı gibi) ve inflamatuar özellikleri daha belirgin, eroziv gidiş gösterebilir.

Risk Faktörleri

Osteoartrit gelişimi için risk faktörleri modifiye edilebilir ve modifiye edilemez olmak üzere iki gruba ayrılır.

Modifiye Edilemeyen Risk Faktörleri

Risk Faktörü	Özellikler
Yaş	En önemli risk faktörü. İleri yaşla birlikte prevalans artar.
Cinsiyet	Postmenopozal kadınlarda diz OA'sı erkeklere göre 8-10 kat daha sık görülür.
Genetik Yatkınlık	Özellikle elin küçük eklemlerini tutan eroziv el OA'sı ailesel kümelenmeler gösterir. Menopoz sonrası kadınlarda aynı ailenin kadın bireylerinde daha sık görülür.

Modifiye Edilebilir Risk Faktörleri

Risk Faktörü	Mekanizma ve Önem
Obezite	En önemli modifiye edilebilir risk faktörü. Kalça ve diz gibi yük taşıyan eklemlerde OA'yı ağırlaştırır. Sadece mekanik yük nedeniyle değil, obezite sistemik metabolik bir hastalık olup leptin düzeyleri, metalloproteinaz aktivitesi ve nitrik oksit düzeylerini artırarak eklem kıkırdağının dejenerasyonuna katkıda bulunur.
Diyet	Şeker ve yağdan zengin beslenme OA'yı daha ağır seyirli hale getirebilir.
Fiziksel Aktivite	Aşırı fiziksel aktivite yük binen eklemlerde hasara katkıda bulunur.

Kısmen Modifiye Edilebilir Risk Faktörleri

• Ekstremiteler arası uzunluk farkı
• Eklem hizalaması (alignment) bozuklukları
• Fiziksel aktivite modifikasyonu

Sınıflama

Osteoartrit birkaç farklı şekilde sınıflandırılabilir. En basit sınıflama primer (idiyopatik) ve sekonder OA ayrımıdır. Ayrıca tutulan eklem sayısına, inflamatuar özelliklerin belirginliğine göre de alt sınıflamalar yapılabilir.

Primer (İdiyopatik) Osteoartrit

Primer OA, yaşlılıkta özellikle yük taşıyan eklemlerde (kalça, diz) ortaya çıkar ve sekonder OA'dan daha sık görülür.

Lokalizasyon ve tutulan eklem sayısına göre:

• Lokalize OA: El ve ayaklar, diz, kalça, omurga veya diğer tek eklem bölgeleri
• Generalize OA: Üç veya daha fazla eklem bölgesinin tutulumu

Primer OA'nın sıklıkla tuttuğu eklemler:

• Alt ekstremite: Kalça eklemi (koksofemoral eklem), diz eklemi
• Ayak: Birinci metatarsofalangeal eklem
• El: Distal interfalangeal (DIP) eklemler, proksimal interfalangeal (PIP) eklemler, birinci karpometakarpal (CMC) eklem, birinci metakarpofalangeal (MCP) eklem
• Omurga: Lomber ve servikal vertebralar

Klinik İpucu: Ayak bileği eklemi primer OA'da tipik olarak etkilenmez. Bu klinik önemli bir ayırt edici özelliktir.

Sekonder Osteoartrit

Herhangi bir altta yatan hastalık veya durum eklem tutulumuna neden olarak sekonder OA gelişimine yol açabilir.

Sekonder OA nedenleri:

• İnflamatuar artritler: Romatoid artrit
• Kristal artropatiler: Gut (gout), kalsiyum pirofosfat dihidrat depozisyon hastalığı (pseudogout)
• Metabolik hastalıklar: Hemokromatozis
• Hematolojik hastalıklar: Hemofili
• Kemik hastalıkları: Paget hastalığı
• Mekanik nedenler: Travma, eklem instabilitesi
• Konjenital deformiteler: Gelişimsel kalça displazisi
• Enfeksiyonlar: Çocukluk çağında geçirilen septik artrit

Tanı Kriterleri

OA tanısında farklı kuruluşlar tarafından geliştirilmiş kriterler bulunmaktadır. İki temel grup: American College of Rheumatology (ACR) ve European League Against Rheumatism (EULAR).

EULAR Klinik Tanı Kriterleri (Özet)

40 yaş üzerinde bir hastada aşağıdaki bulgular varsa diz OA'sı düşünülmelidir:

• Aktivite ile ilişkili ortaya çıkan diz ağrısı
• Kısa süreli sabah tutukluğu (<30 dakika)
• Fonksiyonel limitasyonlar
• Eklemde kabalaşma (enlargement)
• Hareketle eklemden ses gelmesi (crepitus)

Not: Tanıda klinik değerlendirme esastır. OA'nın spesifik bir laboratuvar testi yoktur ve radyolojik bulgular klinik ciddiyet ile korele olmayabilir.

Klinik Özellikler

Semptomlar

Hasta için OA'nın anlamı yaşlanmaktır ve klinik olarak en büyük yakınma AĞRIdır.

Ağrı Karakteristiği

• Erken dönem: Hareketle artan, istirahatle azalan mekanik ağrı
• İlerlemiş dönem: İstirahat ağrısı ve gece ağrısı başlar
• Ağrı nosiseptif karakterde olmakla birlikte, nöropatik ağrı komponentleri ve periferik sensitizasyon mekanizmaları da rol oynar

Önemli: OA ağrısı kartilaj hasarı ile korelasyon göstermez. Eklem kıkırdağının duyu innervasyonu yoktur.

Ağrının Kaynakları

OA'da ağrı kıkırdak dışı yapıların tutulmasından kaynaklanır:

Etkilenen Yapı	Ağrı Mekanizması
Subkondral kemik	Kemik değişiklikleri ve mikrokırıklara bağlı
Osteofitler	Periostta sinir sonlarının gerilmesi
Ligamanlar	Gerilme, zorlama ve yapışma yerlerinde inflamasyon
Sinoviyum ve kapsül	İnflamatuar değişiklikler
Periartiküler kaslar	Aynı segment innervasyonlu kaslarda reaktif kas spazmları

Diğer Semptomlar

• Sabah tutukluğu: Özellikle hareketsizliği takiben kısa süreli tutukluk (<30 dakika). Hastalar "eklemim ısındığında" veya "birkaç adım attığımda eklemim açılıyor" şeklinde ifade ederler.
• Deformite: Eklem tutulmasına bağlı görünür şekil değişiklikleri ("Ellerim/dizlerim eskiden böyle değildi")
• Fonksiyon kaybı: Eklem hareket açıklığında azalma ("Merdiven inip çıkamıyorum, çömelemiyorum")
• Kas atrofisi ve güçsüzlük: Ağrılı eklemi kullanamama ve ilişkili kasları kullanmama sonucu gelişir
• Krepitasyon: Hareketle eklemden ses gelmesi
• İnstabilite: Eklemde güvensizlik hissi, kayma duygusu

Fizik Muayene Bulguları

İnspeksiyon

• Deformiteler: Özellikle yüzeyel eklemlerde (diz, el küçük eklemleri) gözle görülebilir kabalaşmalar
• Şişlik: Lokal inflamasyon (sinovit) atakları sırasında eklemin kabalaşması
• Kas atrofisi: Özellikle diz OA'sında kuadriseps atrofisi
• Postür değişiklikleri: Kalça OA'sında fleksör postür (antialjik postür)

Palpasyon

• Eklem hassasiyeti: Eklem çizgisi üzerinde palpasyon ile ağrı
• Efüzyon: Diz ekleminde şişlik varsa patellar şok (ballottement) pozitifliği
• Sıcaklık değerlendirmesi: Karşı ekstremite ve aynı ekstremite ile karşılaştırma yapılmalı. OA'da tipik olarak sıcaklık artışı olmaz.
• Krepitasyon: Hareket sırasında elimizin altında hissedilebilir veya stetoskopla duyulabilir

Hareket Muayenesi

• Eklem hareket açıklığı: Pasif ve aktif hareket açıklığında azalma
• Hareketle ağrı: Özellikle hareket sonunda ağrı
• Krepitasyon: Hareket sırasında duyulabilir ve hissedilebilir ses
• İnstabilite: İleri evrelerde eklem instabilitesi

Radyolojik Değerlendirme

Direkt Radyografi

OA tanısında en önemli ve en yaygın kullanılan yöntem konvansiyonel (direkt) radyografilerdir.

Avantajları:

• Kolay ulaşılabilir ve ucuz
• Tanıyı doğrulamaya yardımcı olur
• Eklemdeki yapısal değişiklikleri gösterir
• Hastalığın seyrini takip etmeye olanak sağlar (örn: 1 yıl önceki eklem aralığı ile karşılaştırma)
• OA ilişkili komplikasyonları saptama (patella dislokasyonu, total ankiloz)

Direkt Grafide OA Bulguları (LOSS)

Kısaltma	Bulgu	Açıklama
L	Loss of joint space	Eklem aralığında daralma/kayıp
O	Osteophytes	Osteofitler (kemik mahmuzları)
S	Subchondral sclerosis	Subkondral kemik sklerozis (yoğunlaşma)
S	Subchondral cysts	Subkondral kemik kistleri

Kellgren-Lawrence Radyolojik Sınıflaması

OA'nın radyolojik evrelendirmesinde en sık kullanılan sınıflama sistemidir:

Grade	Radyolojik Bulgular
Grade 0	Normal
Grade 1	Şüpheli: minimal osteofitler
Grade 2	Hafif: belirgin osteofitler, eklem aralığı normal
Grade 3	Orta: Eklem aralığında daralma, subkondral skleroz ve kistler, osteofitler
Grade 4	Ağır: Eklem aralığı belirgin daralma veya kayıp, belirgin subkondral skleroz ve kistler, büyük osteofitler

Diğer Görüntüleme Yöntemleri

Manyetik Rezonans Görüntüleme (MRI)

• Yumuşak doku patolojilerini göstermede üstündür
• Rutinde her OA hastasında istenmez
• Menisküs lezyonları, kıkırdak defektleri, kemik iliği ödemi, sinovit değerlendirmesinde faydalıdır
• Gelecekte: Eklem kıkırdağı volüm ölçümü ve haritalama yazılımları ile erken dönem fokal kıkırdak defektleri saptanabilecek

Araştırma Perspektifi: MR'a eklenecek yazılımlar ile kıkırdaktaki fokal defektler hasta yaşlanmadan önceki yıllarda saptanabilirse, OA gidişatını değiştirmek mümkün olabilecektir.

Ultrasonografi (USG)

• Sinovit varlığını değerlendirmede kullanılabilir
• Bursit tanısında faydalıdır
• Menisküs lezyonlarını gösterebilir
• Rutinde en önemli tanı yöntemi halen direkt grafilerdir

Eklem Tutulum Özellikleri ve Deformiteler

Diz Osteoartriti

Diz eklemi OA'da en sık tutulan ve klinik olarak en önemli eklemdir.

Genu Varum ve Genu Valgum

Terminoloji kuralı: Hangi eklemden bahsediliyorsa, o eklemin distali vücut orta hattına yaklaşıyorsa varus, orta hattan uzaklaşıyorsa valgus deformitesi vardır.

Deformite	Tanım	OA'daki Durum
Genu Varum	Dizin distali (bacak) vücut orta hattına yaklaşır	Diz OA'sında en sık görülen deformite
Genu Valgum	Dizin distali (bacak) vücut orta hattından uzaklaşır	Daha az sıklıkta görülür

Diz Anatomisi ve Bursalar

Diz eklemi bursalardan zengindir. Bursalar, içi sinoviyal membrana benzer bir membranla döşeli kör boşluklardır. Görevleri kemik-tendon veya tendon-tendon arasında şoku absorbe etmek ve sürtünmeyi azaltmaktır.

Önemli diz bursaları:

• Suprapatellar bursa: Eklemle açık iletişim halindedir (istisnai durum). Şişliği diz eklemi efüzyonunu gösterir.
• Infrapatellar bursa
• Prepatellar bursa
• Pes anserinus bursası: Tibianın medialinde, semitendinosus, gracilis ve sartorius kaslarının tendonlarının birleşme yerinde (kaz ayağı)

Diz OA'sında İnspeksiyon Bulguları

• Genu varum deformitesi (en sık)
• Kuadriseps atrofisi: Bilateral olabilir, ekstremiteler arası çevre farkı
• Eklem kabalaşması: Patellar sulkusların görülememesi (normal anatomide patellanın her iki yanında sulkuslar görülür)
• Suprapatellar şişlik: Efüzyon veya bursite bağlı

Diz OA'sında Palpasyon Bulguları

• Sıcaklık artışı: Genellikle yok (sinovit atağı varsa olabilir)
• Patellar şok pozitifliği: Eklem efüzyonu varlığını gösterir
• Medial hassasiyet: Diz medialinde palpasyonla ağrı (medial kompartman tutulumu)

Diz OA'sında Hareket Muayenesi

• Eklem hareket açıklığı (EHA): Fleksiyon kısıtlılığı (normal 135-140°)
• Fleksiyon sonunda ağrı
• Krepitasyon: Hareket sırasında hissedilebilir ve duyulabilir

Baker Kisti

Baker kisti (popliteal kist) dizin arka kısmında yerleşir. Rüptüre olduğunda:

• Kist sıvısı baldıra akar
• Baldırda şişlik ve ağrı gelişir
• Homans belirtisi: Pozitif olabilir (baldır sıkıldığında ağrı)

Ayırıcı Tanı: Baker kisti rüptürü ile alt ekstremite derin ven trombozu (DVT) ayırıcı tanısı yapılmalıdır. Her ikisinde de Homans belirtisi pozitif olabilir, bu nedenle Homans belirtisi DVT için spesifik değildir.

El Osteoartriti

El OA'sı özellikle postmenopozal kadınlarda sık görülür ve belirgin ailesel kümelenme gösterir.

Tutulan Eklemler

• Distal interfalangeal (DIP) eklemler - en sık
• Proksimal interfalangeal (PIP) eklemler
• Birinci karpometakarpal (CMC) eklem - başparmak tabanı
• Birinci metakarpofalangeal (MCP) eklem

Karakteristik Nodüller

Nodül Tipi	Lokalizasyon	Özellikler
Heberden Nodülleri	Distal interfalangeal (DIP) eklemler	Osteofitlerin oluşturduğu sert şişlikler, görünür deformite
Bouchard Nodülleri	Proksimal interfalangeal (PIP) eklemler	Daha az belirgin, osteofitlere bağlı şişlik

El OA'sında Radyolojik Bulgular

• Eklem aralığında daralma
• Osteofitler - belirgin
• Subkondral skleroz
• Eklem destrüksiyonu - ileri evrelerde
• Karpometakarpal eklem değişiklikleri - çok yaygın

Klinik İpucu: El OA'sının ayırıcı tanısında romatoid artrit (RA) önemlidir. RA'da DIP eklemler tipik olarak etkilenmezken, MCP ve karpometakarpal eklemler daha belirgin tutulur. El OA'sında ise DIP tutulumu karakteristiktir.

Kalça Osteoartriti (Koksartroz)

Kalça OA'sı primer OA'nın önemli bir formudur ve ciddi fonksiyon kaybına yol açabilir.

Klinik Bulgular

• Antialjik postür: Kalça fleksör postüründe tutma
• Fleksör postürün amacı: Eklem girim yüzey alanını daraltarak ağrıyı azaltmaya çalışmak
• Yürüme bozukluğu: Antaljik yürüyüş (Trendelenburg yürüyüşü)
• Hareket kısıtlılığı: Özellikle iç rotasyon ve abdüksiyon

Radyolojik Bulgular

• Eklem aralığı kaybı: İleri evrelerde tamamen kaybolabilir
• Dev osteofitler: Özellikle femur başı ve asetabulum kenarlarında
• Şiddetli subkondral skleroz
• Subkondral kistler
• Femur başı deformitesi

Terminoloji: Kalça eklemine koksofemoral eklem veya femoroasetabular eklem denir. Kalça OA'sına koksartroz adı verilir (halk dilinde "kalça kireçlenmesi").

Laboratuvar İncelemesi

OA'da laboratuvar bulguları normaldir. OA sistemik inflamatuar bir hastalık olmadığı için akut faz reaktanları (ESR, CRP) yükselmez.

Sinoviyal Sıvı İncelemesi

Sinoviyal sıvı analizi ayırıcı tanı amaçlı yapılır, özellikle sinovit atağı ile giden bir OA hastasında:

Parametre	OA'da Beklenen	Patoloji Varsa Düşünülecekler
Görünüm	Berrak, sarı	Bulanık → Septik artrit, inflamatuar artrit
Hücre sayısı	<1000 hücre/mm³	>2000 → İnflamatuar, >50000 → Septik
Kristal	Yok	Kalsiyum pirofosfat → Psödogut Ürik asit → Gut
Kültür	Negatif	Pozitif → Septik artrit

Ayırıcı Tanı

OA'nın spesifik klinik özelliği veya tanısal laboratuvar testi olmadığı için, ayırıcı tanı önemlidir. Radyolojik bulgular klinik ciddiyet ile korele olmayabilir, bu nedenle tanı klinik olarak öykü ve fizik muayeneye dayanarak konulur.

Genel Ayırıcı Tanı

• İnflamatuar eklem hastalıkları: Romatoid artrit, spondiloartropatiler
• Kristal artropatiler: Gut (gout), psödogut (kalsiyum pirofosfat dihidrat depozisyon hastalığı)
• Septik artrit
• Travmatik nedenler: Menisküs lezyonları, ligaman yaralanmaları
• Yumuşak doku patolojileri: Tendinit, bursit
• Diğer romatolojik hastalıklar

Önemli Not: Bazı eklemlerde, özellikle diz ekleminde, OA ile birlikte kristal depozisyonu (psödogut) birlikte olabilir. Bu durumda sinoviyal sıvı analizi ayırıcı tanıda kritiktir.

El OA Ayırıcı Tanısı

Özellik	El OA	Romatoid Artrit
Tutulan eklemler	DIP, PIP, 1. CMC eklemleri	MCP, PIP, bilek eklemleri
DIP tutulumu	Belirgin	Tipik değil
Sabah tutukluğu	<30 dakika	>1 saat
Sistemik bulgular	Yok	Var (yorgunluk, ateş)
RF/Anti-CCP	Negatif	Pozitif (çoğunlukla)
Radyoloji	Osteofitler, skleroz	Erozyon, eklem aralığı kaybı

Diz OA ve Sinovit Atağında Ayırıcı Tanı

• Septik artrit: Ateş, akut başlangıç, eklemde kızarıklık ve sıcaklık artışı
• Kristal artropatiler: Akut, şiddetli ağrı ve şişlik (gut, psödogut)
• İnflamatuar artrit: Romatoid artrit gibi sistemik hastalıklar
• İzole eklem patolojileri: Menisküs lezyonu, bursit (suprapatellar, prepatellar, pes anserinus)
• Baker kisti rüptürü: Baldırda akut şişlik ve ağrı

Tedavi

Osteoartrit tedavisinde temel amaçlar:

1. Ağrı kontrolü - en önemli semptom
2. Fiziksel fonksiyonu korumak ve artırmak
3. Eklem mobilitesini korumak
4. Eklem çevresi kas gücünü korumak
5. Yaşam kalitesini artırmak

Tedavi yaklaşımı multidisipliner olmalı ve hastanın bireysel ihtiyaçlarına göre planlanmalıdır.

Non-Farmakolojik Tedavi

OA tedavisinin temel taşıdır ve her hastaya uygulanmalıdır.

Hasta Eğitimi

• Hastalık hakkında bilgilendirme: OA'nın doğası, seyri, prognozu
• Eklem koruma teknikleri: Doğru postür, ergonomi
• Kilo kontrolü: Obezite en önemli modifiye edilebilir risk faktörüdür
• Uygun aktivite seçimi: Eklemleri koruyucu egzersiz programları

Yaşam Tarzı Modifikasyonu

Kaçınılması gereken aktiviteler:

• Çömelme (diz ve kalça OA için)
• Tek taraflı ağır yük taşıma
• Uzun süreli hareketsizlik
• Aşırı fiziksel aktivite ve yüksek impakt sporlar

Önerilen aktiviteler:

• Yük bindirmeyen egzersizler: Yüzme, su içi egzersizler, oturarak yapılan aktiviteler
• Düzenli orta şiddette egzersiz: Kas gücünü korur, eklem mobilitesini artırır
• Denge ve koordinasyon egzersizleri

Ayakkabı Seçimi

Önemli: Düz tabanlı ayakkabılar (negatif topuk) diz ve kalça OA'sı için uygun değildir. Bu ayakkabılarda vücut ağırlık merkezi tibianın mediali ve önüne düşer (diz OA'sının daha erken tuttuğu yerler).

Uygun ayakkabı özellikleri:

• En az 2-3 cm topuk yüksekliği
• Şok absorban (yumuşak) taban
• Geniş burun kısmı
• Destekleyici yapı

Yardımcı Cihazlar

• Baston: Ağrılı eklemin karşı tarafında kullanılmalı, eklemdeki yükü 1/3 oranında azaltır
• Walker (yürüteç): Bilateral destek gerektiğinde
• Dizlikler: Hem sıcaklık artırarak kas spazmını çözer, hem de eklemdeki güvensizlik hissini azaltır
• Patellar bantlama (taping): Patella dizilimini düzeltir, ağrıyı azaltabilir

Fizik Tedavi Modaliteleri

• Sıcak uygulamalar: Yüzeyel ısıtıcılar (sıcak havlu, parafin), derin ısıtıcılar (ultrason, kısa dalga)
• Analjezik akımlar: TENS, interferansiyel akım
• Egzersiz programları: İzometrik, izotonik, aerobik egzersizler
• Hidroterapi: Su içi egzersiz programları

Farmakolojik Tedavi

Birinci Basamak: Basit Analjezikler

• Parasetamol (asetaminofen): Tüm kılavuzlarda ilk seçenek
• Günlük doz: 3-4 g/gün (bölünmüş dozlarda)
• Avantajları: Güvenli, yan etkileri az, GIS yan etkisi yok
• Sınırlamaları: Orta-ağır ağrıda yetersiz kalabilir, karaciğer toksisitesi riski (yüksek dozlarda)

İkinci Basamak: NSAİİ (Non-Steroid Anti-İnflamatuar İlaçlar)

Parasetamol yetersiz kaldığında kullanılır.

İlaç Grubu	Örnekler	Özellikler
Non-selektif NSAİİ	İbuprofen, naproksen, diklofenak	Etkili ama GIS ve kardiyovasküler yan etkiler
COX-2 selektif inhibitörler	Selekoksib, etorikoksib	GIS yan etkileri daha az, kardiyovasküler risk benzer

Dikkat: NSAİİ kullanımında GIS kanama, kardiyovasküler olaylar, böbrek fonksiyon bozukluğu riskleri değerlendirilmelidir. Yaşlı hastalarda ve komorbiditeleri olanlarda dikkatli kullanılmalıdır.

Topikal Ajanlar

• Topikal NSAİİ: Diklofenak jel, ketoprofen jel - özellikle yüzeyel eklemlerde (diz, el) etkili
• Kapsaisin krem: Topikal analjezik, substans P'yi tüketerek etki eder
• Avantajları: Sistemik yan etkileri minimal

Diğer Farmakolojik Ajanlar

Glukokortikoİd İnjeksiyonları (İntraartiküler):

• Endikasyonlar: Tekrarlayan sinovit atakları, dirençli eklem ağrısı
• En sık kullanılan: Triamsinolon asetonid, metilprednizolon asetat
• Sınırlamalar: Geçici etki, sık tekrar yapılmamalı (3-4 ayda bir maksimum)

Hyaluronik Asit Preparatları (İntraartiküler):

• Eklem sıvısının viskozitesini artırır, sürtünmeyi azaltır
• Türkiye'de geri ödemesiz
• Etkinliği tartışmalı

Kontroversiyal ve Araştırma Aşamasındaki Tedaviler

Glukozamin Sülfat ve Kondroitin Sülfat:

• Kıkırdak yapı taşları
• Türkiye'de geri ödemesiz
• Kürler halinde kullanılır (3 ay kullan, 3 ay ara ver)
• Bazı çalışmalarda ağrı azalması gösterilmiş, ancak eklem aralığı kaybına etkisi kanıtlanamamış
• Etkinlik tartışmalı

Diacerein:

• SYSADMOA (Semptomatik Yavaş Etkili OA İlaçları) grubunda
• Eklem aralığındaki daralma hızını azaltabilir (bazı çalışmalarda)
• Etkinliği tam kanıtlanmamış
• Türkiye'de geri ödeme kapsamında değil

PRP (Platelet Rich Plasma) ve Mezenşimal Kök Hücre Enjeksiyonları:

• Son yıllarda popüler
• Etkinlikleri henüz kanıtlanmamış
• Araştırma aşamasında

Gelecek Perspektifi: OA'da biyolojik ajanlarla (RA ve diğer romatolojik hastalıklardaki gibi) hastalığın gidişatını durdurmak veya iyileştirmek için araştırmalar devam etmektedir. Ancak piyasada bu amaçla onaylanmış bir ajan henüz bulunmamaktadır.

Cerrahi Tedavi

Konservatif tedavilere yanıt alınamayan, ileri evre OA'da cerrahi tedavi seçenekleri değerlendirilir.

Cerrahi Yöntem	Endikasyon	Özellikler
Eklem lavajı	Hafif-orta OA, mekanik semptomlar	Eklem içi debris ve inflamatuar mediyatörlerin uzaklaştırılması
Artroskopik debridman	Mekanik semptomlar, gevşek cisimler	Hasarlı kıkırdak, menisküs parçalarının çıkarılması
Osteotomi	Genç, aktif hastalar, tek kompartman tutulumu	Eklem yük dağılımını değiştirme, dizilimi düzeltme
Total eklem protezi	İleri evre OA, ağır ağrı, fonksiyon kaybı	En etkili yöntem - kalça ve diz protezleri

Total Eklem Replasmanı (Protez): İleri evre kalça ve diz OA'sında en etkili tedavi yöntemidir. Ağrıyı önemli ölçüde azaltır ve fonksiyonu belirgin şekilde iyileştirir.

Tamamlayıcı Tıp Yöntemleri

• Akupunktur, hacamat, bitkisel tedaviler vb.
• Etkinlikleri bilimsel olarak kanıtlanmamıştır
• ```html
• Hastaların yaklaşık %40'ı bu yöntemleri deneyerek kliniğe başvurmaktadır
• Klinik pratikte rutin olarak önerilmemektedir

Tedavi Yaklaşımının Özeti

OA tedavisinde üç temel hedef:

1. Eklemlere binen yükü azaltmak: Kilo kaybı, yardımcı cihazlar, uygun ayakkabı, eklem koruma teknikleri
2. Eklem mobilitesini artırmak: Egzersiz programları, fizik tedavi, hareket açıklığı egzersizleri
3. Ağrıyı azaltmak: Farmakolojik ve non-farmakolojik yöntemler

Sonuç: Bu üç hedefe ulaşarak hastanın fonksiyonelliğini ve yaşam kalitesini artırmak.

Anatomi Hatırlatması

OA'da etkilenen eklemlerin innervasyonunu bilmek, ağrı paternlerini anlamak ve ayırıcı tanı yapmak için önemlidir.

Alt Ekstremite İnnervasyonu

Sinir	Sinir Kökleri	Klinik Önemi
Siyatik Sinir	L4, L5, S1, S2, S3	Kalça OA'sında ağrı bu sinir dağılımı boyunca yayılabilir
Femoral Sinir	L2, L3, L4	Kuadriseps innervasyonu, diz OA'sında kas atrofisi

Klinik Olgu Örneği

Aşağıda tipik bir diz OA olgusunun muayene bulguları özetlenmiştir:

İnspeksiyon Bulguları

• Genu varus deformitesi: ±
• Kuadriseps atrofisi: Bilateral +
• Her iki dizde kaba görünüm
• Her iki dizde suprapatellar şişlik: +
• Renk değişikliği: yok

Palpasyon Bulguları

Muayene Tekniği: Eklem sıcaklığını kontrol ederken bulunduğu ekstremite ve karşı ekstremite ile kontrolünü unutmayın!

• Her iki dizde sıcaklık artışı: yok
• Her iki dizde patellar şok (ballottement): +
• Her iki diz medialinde palpasyonla hassasiyet: +

Eklem Hareket Açıklığı (EHA)

• Sağ diz EHA: Açık, fleksiyon sonunda ağrılı
• Sol diz fleksiyonu: Yaklaşık 110 derece ve ağrılı (normal: 135-140°)
• Her iki dizde krepitasyon: +

Olgu Yorumu

Bu hasta tipik bilateral diz OA tablosu göstermektedir. Medial kompartman tutulumu (palpasyonda medial hassasiyet), genu varus eğilimi, kuadriseps atrofisi, efüzyon (patellar şok pozitifliği) ve hareket kısıtlılığı ile karakterizedir. Tedavi planı hastanın yaşına, aktivite düzeyine ve semptomların ciddiyetine göre kişiselleştirilmelidir.

Sonuç ve Önemli Noktalar

Osteoartrit, orta ve ileri yaş popülasyonunda en sık görülen eklem hastalığıdır ve önümüzdeki yıllarda yaşlanan dünya nüfusu ile birlikte prevalansının artması beklenmektedir. OA'nın başarılı yönetimi için:

• Erken tanı: Klinik bulguların erken dönemde tanınması
• Multidisipliner yaklaşım: Romatoloji, ortopedi, fizik tedavi ve rehabilitasyon, diyet ve beslenme uzmanları işbirliği
• Bireyselleştirilmiş tedavi: Her hastanın özellikleri (yaş, komorbidite, aktivite düzeyi) göz önüne alınmalı
• Non-farmakolojik tedavinin önceliği: Hasta eğitimi, kilo kaybı, egzersiz programları temel taşlardır
• Risk faktörlerinin kontrolü: Özellikle obezite gibi modifiye edilebilir faktörlere odaklanma
• Düzenli takip: Hastalığın progresyonunun izlenmesi ve tedavinin güncellenmesi

Önemli Hatırlatma: OA'da radyolojik bulgular ile klinik semptomların ciddiyeti arasında her zaman korelasyon olmayabilir. Tedavi kararları klinik tabloya göre verilmelidir.

Gelecek Perspektifi

OA araştırmalarında güncel gelişmeler:

• Biyobelirteçler: Erken tanı için kan ve sinoviyal sıvıda biyobelirteç araştırmaları
• İleri görüntüleme teknikleri: MRI ile kıkırdak volüm ölçümü ve haritalama
• Rejeneratif tedaviler: Kök hücre, PRP ve büyüme faktörü uygulamaları
• Hastalık modifiye edici ajanlar: Kıkırdak dejenerasyonunu yavaşlatan veya durduran ilaç araştırmaları
• Ağrı mekanizmalarının anlaşılması: Nöropatik komponentler ve santral sensitizasyon hedefli tedaviler
• Kişiselleştirilmiş tıp: Genetik ve moleküler profillemeye dayalı tedavi yaklaşımları

Bu gelişmeler, gelecekte OA tedavisinde sadece semptom kontrolü değil, hastalığın seyrini değiştiren stratejilerin geliştirilmesine olanak sağlayabilir.

Kaynak: 29.01.2026 - Osteoarthritis (OA).pdf - Prof. Dr. Şehim Kutlay, Pınar Özkan

```