Kas-İskelet Sistemi Hastalıklarına Genel Bakış, İşlevsellik ve Rehabilitasyon

Kas-iskelet sistemi hastalıkları, kemikleri, eklemleri, kasları ve bağ dokularını etkileyen çok çeşitli durumları kapsar. Bu hastalıklar ağrı, fonksiyon kaybı ve hareket kısıtlılığına neden olarak bireylerin günlük yaşam aktivitelerini, çalışma kapasitelerini ve toplumsal katılımlarını önemli ölçüde etkileyebilir. Dünya genelinde yaklaşık 1,7 milyar kişi kas-iskelet sistemi hastalıklarıyla yaşamakta olup bu durum küresel engellilik yükünün en büyük bileşenini oluşturmaktadır.

Kas-İskelet Sistemi Hastalıklarının Genel Özellikleri

Tanım ve Kapsam

Kas-iskelet sistemi hastalıkları/bozuklukları, kemikleri, eklemleri, kasları ve bağ dokularını etkileyen çeşitli durumları ifade eder. Bu grup altında 150'den fazla farklı hastalık/durum yer almaktadır.

Temel Klinik Özellikler

• Ağrı: Kas-iskelet yapılarında deneyimlenen ağrı, kanser dışı ağrının en yaygın formudur
• Fonksiyon kaybı: Hareket ve beceri kısıtlılıkları
• Günlük yaşam aktivitelerinde azalma
• Çalışma kapasitesinde düşüş
• Toplumsal katılımda kısıtlanma

Epidemiyoloji

• Dünya genelinde yaklaşık 1,7 milyar kişi kas-iskelet sistemi hastalıklarıyla yaşamaktadır
• Küresel engellilik yükünün en büyük bileşenidir
• Bel ağrısı, 160 ülkede engelliğin tek başına en önde gelen nedenidir
• Küresel rehabilitasyon ihtiyacına en fazla katkıda bulunan hastalık grubudur
• Yaşam boyu her yaş grubunu etkiler - çocukluktan ileri yaşa kadar

Hastalık Süresi Açısından Sınıflandırma

Akut Durumlar	Kronik Durumlar
Kırıklar (fractures)	Osteoartrit
Burkulmalar (sprains)	İnflamatuvar artrit
Gerilmeler (strains)	Romatoid artrit
Ani başlangıçlı, kısa süreli	Uzun süreli, progresif

Kas-İskelet Sistemi Hastalıklarının Sınıflandırması

1. Dejeneratif Eklem Hastalıkları

• Osteoartrit (OA)

2. İnflamatuvar Artritler

• Romatoid artrit (RA)
• Spondiloartritler (Ankilozan spondilit vb.)

3. Kristal Artropatileri

• Gut (ürik asit kristalleri)
• Psödogut (kalsiyum pirofosfat kristalleri)

4. Enfeksiyöz Artrit ve İlişkili Hastalıklar

• Septik artrit
• Kas-iskelet sisteminin diğer enfeksiyonla ilişkili hastalıkları

5. Bağ Dokusu Hastalıkları

• Sistemik Lupus Eritematozus (SLE)
• Sjögren sendromu
• Sistemik skleroz
• İnflamatuvar kas hastalıkları (miyozitler)

6. Vaskülitler

• Poliarteritis nodoza
• Behçet hastalığı
• Polimiyaljia romatika

7. Metabolik Kemik Hastalıkları

• Osteoporoz
• Osteomalazi
• Rikets
• Paget hastalığı

8. Bölgesel ve Yaygın Ağrı Sendromları

• Boyun ağrısı
• Bel ağrısı
• Periferik eklem ağrıları: Omuz, dirsek, el-bilek, kalça, diz, ayak-ayak bileği, temporomandibular eklem
• Miyofasyal ağrı sendromu
• Fibromiyalji
• Kompleks bölgesel ağrı sendromu (CRPS)

9. Travmatik Yaralanmalar

• Kırıklar
• Yumuşak doku yaralanmaları

10. Kemik ve Kas-İskelet Tümörleri

11. Osteonekroz

12. Diğer Durumlar

• Skolyoz
• Sistemik hastalıkların kas-iskelet bulguları
• Diğer artropatiler

Kas-İskelet Sistemi Hastalıklarıyla İlgili Tıbbi Uzmanlıklar

Uzmanlık Alanı	Temel Odak Alanları
Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon (FTR)	Tanı, tedavi, rehabilitasyon, fonksiyonel iyileşme
Ortopedi ve Travmatoloji	Cerrahi tedavi, kırık yönetimi
Romatoloji	İnflamatuvar ve otoimmün hastalıklar
Spor Hekimliği	Sporcu sağlığı, egzersiz ilişkili durumlar

Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon (FTR)

Tanım

Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon (Physical Medicine and Rehabilitation - PMR), Fiziksel ve Rehabilitasyon Tıbbı veya Rehabilitasyon Tıbbı olarak da adlandırılır. Bu uzmanlık dalı esas olarak kas-iskelet sistemi hastalıklarının tanı, tedavi ve rehabilitasyonu ile ilgilenir.

Kapsam ve Görev Alanı

FTR; doğuştan veya sonradan edinilmiş hastalıklar nedeniyle fizyolojik veya anatomik bozuklukları olan kişilere yatarak, ayaktan veya toplum temelli rehabilitasyon uygulayarak:

• Mevcut kapasitelerini maksimize etmeyi
• Bağımlılıklarını azaltmayı
• Yaşam kalitelerini artırmayı

amaçlar.

FTR'nin Çalışma Alanları

Her yaştaki bireylerde ağrı, fonksiyon kaybı, engellilik ve yaşam kalitesinde bozulmaya neden olabilen aşağıdaki durumların birincil veya tamamlayıcı tedavi ve rehabilitasyonu:

• Romatizmal hastalıklar
• Ortopedik/travmatik durumlar
• Nörolojik hastalıklar
• Kardiyopulmoner hastalıklar
• Algolojik (ağrı ile ilgili) durumlar

FTR'de Kullanılan Tedavi Yöntemleri

• Fizik tedavi modaliteleri
• Medikal ve manipülatif tedaviler
• Terapötik enjeksiyonlar
• Egzersizler
• Ortez ve protezler
• Diğer rehabilitatif yöntemler

FTR Poliklinikleri ve Özel Birimler

Poliklinikler	Özel Terapi Birimleri	Özel Değerlendirme Birimleri
Genel FTR	Fizik tedavi ve egzersiz	Kas-iskelet ultrasonografisi
Romatoloji	Ergoterapi	ENMG laboratuvarı
Nörorehabilitasyon	Konuşma ve dil terapisi	Ürodinami laboratuvarı
Fibromiyalji	Kardiyopulmoner rehabilitasyon	Kardiyak stres testi
Osteoporoz	Ortopedik rehabilitasyon	Ergospirometri
El rehabilitasyonu	El rehabilitasyonu	Kapillaroskopi
Pediatrik rehabilitasyon	Pediatrik rehabilitasyon	Polarize ışık mikroskopisi
Kardiyopulmoner rehabilitasyon	Lenfödem rehabilitasyonu	-
-	Robotik rehabilitasyon	-

Rehabilitasyon

Tanım

Rehabilitasyon, engelli bireylerin optimal fiziksel, duyusal, entelektüel, psikolojik ve/veya sosyal işlevsellik düzeylerine ulaşmalarını ve bunu sürdürmelerini sağlamayı amaçlayan bir süreçtir. Bu süreç, bireylere yaşamlarını daha yüksek bir bağımsızlık düzeyine taşıyacak araçlar sağlar.

Birleşmiş Milletler Tanımı: Rehabilitasyon, sağlık durumları nedeniyle engellilik yaşayan veya yaşaması muhtemel bireylerin, çevreleriyle etkileşim içinde optimum işlevselliğe ulaşmalarına ve bunu sürdürmelerine yardımcı olan bir müdahaleler bütünüdür.

Rehabilitasyonun Temel Özellikleri

• Aktif bir süreçtir
• Problem çözme odaklıdır
• Eğitici bir süreçtir
• Multidisipliner ekip çalışması gerektirir

Rehabilitasyonun Amaçları

1. Sağlık durumlarına (hastalık, travma, yaşlanma) bağlı engelliliği azaltmak
2. Çevresel faktörleri modifiye ederek kişinin sosyal yaşama maksimum katılımını sağlamak
3. Yaşam kalitesini artırmak

Rehabilitasyon Ekibi

Ekip Üyeleri

Ekip Üyesi	Görev ve Yetkinlikler
FTR Hekimi (Ekip Lideri)	Tanı, medikal değerlendirme ve tedavi; tedavi ve rehabilitasyon planı oluşturma; farmakolojik ve non-farmakolojik tedavilerin reçetelenmesi; müdahalelere yanıtın değerlendirilmesi
Rehabilitasyon Hemşiresi	Günlük bakım ihtiyaçlarının ele alınması ve izlenmesi; doku bütünlüğü ve kontinans sorunlarının yönetimi; hasta ve aileye duygusal destek ve eğitim sağlanması
Fizyoterapist	Postür ve hareket problemlerinin değerlendirilmesi; fizik tedavi modalitelerinin ve egzersizlerin uygulanması; mobilite ve yürüme eğitimi
Ergoterapist	Fiziksel/kognitif sorunların günlük yaşam aktiviteleri, işe dönüş, eğitim ve boş zaman aktivitelerine etkisinin değerlendirilmesi; GYA eğitimi; yardımcı teknoloji ve çevresel adaptasyonlar konusunda danışmanlık
Konuşma ve Dil Terapisti	İletişim, kognisyon, orofasiyal motilite problemleri ve yutma bozukluklarının değerlendirilmesi ve tedavisi
Klinik Psikolog	Kognitif, perseptüel ve emosyonel/davranışsal problemlerin değerlendirilmesi; hasta, aile ve sağlık profesyonelleri ile birlikte yönetim stratejilerinin geliştirilmesi
Sosyal Hizmet Uzmanı	Katılımın teşviki, toplumsal yeniden entegrasyon ve sosyal destek sağlanması
Ortez-Protez Uzmanı	Ortez ve protez teknolojilerinin sağlanması
Diğer Konsültan Hekimler	Duruma özgü uzmanlık desteği

Multidisipliner Ekip Çalışması

Rehabilitasyon ekibi interdisipliner, bütüncül (holistik) bir yaklaşımla çalışır. Bireyselleştirilmiş yönetim planı, hasta ve ekip arasında paylaşımlı karar verme (shared decision-making) süreciyle belirlenir.

Klinik İpucu: Rehabilitasyon süreci, problemlerin tanımlanması, tedavi/rehabilitasyon hedeflerinin belirlenmesi ve uygun müdahalelerin planlanması için çoklu değerlendirmeler gerektirir.

Engellilik Kavramı

Engelli Birey Tanımı

Fiziksel, zihinsel, ruhsal ve duyusal yetilerinde çeşitli düzeyde kayıpları nedeniyle, topluma diğer bireylerle birlikte eşit koşullarda tam ve etkin katılımını kısıtlayan tutum ve çevre koşullarından etkilenen bireydir.

(5378 Sayılı Engelliler Hakkında Kanun, Türkiye Cumhuriyeti)

Engellilik (Disability)

Dünya Sağlık Örgütü'ne (DSÖ) göre engellilik, bir bireyin işlevselliğinde karşılaşılan güçlükleri ifade eder.

Uluslararası İşlevsellik, Yetiyitimi ve Sağlık Sınıflandırması (ICF)

Tanım ve Amaç

ICF (International Classification of Functioning, Disability and Health), 2001 yılında Dünya Sağlık Örgütü tarafından yayınlanmıştır. Amacı, sağlık ve sağlıkla ilişkili durumların tanımlanması için birleşik ve standart bir dil ve çerçeve sağlamaktır.

ICF'nin Temel Yapısı

ICF, sağlık ve sağlıkla ilişkili durumların bileşenlerini beden, birey ve toplum perspektifinden tanımlar (Biyopsikososyal Model). İki temel listeden oluşur:

1. Vücut Fonksiyonları ve Yapıları
2. Aktiviteler ve Katılım

Vücut Fonksiyonları ve Vücut Yapıları

Bölüm	Vücut Fonksiyonları	Vücut Yapıları
1	Mental fonksiyonlar	Sinir sistemi yapıları
2	Duyusal fonksiyonlar ve ağrı	Göz, kulak ve ilişkili yapılar
3	Ses ve konuşma fonksiyonları	Ses ve konuşmaya ilişkin yapılar
4	Kardiyovasküler, hematolojik, immünolojik ve solunum sistemi fonksiyonları	Kardiyovasküler, hematolojik, immünolojik ve solunum sistemi yapıları
5	Sindirim, metabolik ve endokrin sistem fonksiyonları	Sindirim, metabolik ve endokrin sisteme ilişkin yapılar
6	Genitoüriner ve üreme fonksiyonları	Genitoüriner ve üreme sistemine ilişkin yapılar
7	Nöro-kas-iskelet ve harekete ilişkin fonksiyonlar	Harekete ilişkin yapılar
8	Deri ve ilişkili yapıların fonksiyonları	Deri ve ilişkili yapılar

Bozukluklar (Impairments)

Vücut fonksiyon veya yapılarında önemli sapma veya kayıp şeklinde ortaya çıkan problemlerdir. Hastalık/bozuklukların belirti ve bulgularını temsil eder.

Vücut Fonksiyonlarındaki Bozukluk Örnekleri (Nöro-kas-iskelet)

• Ağrı
• Yorgunluk
• Eklem sertliği
• Depresyon
• Uyku problemleri
• Kas güçsüzlüğü
• Duyusal defisit
• Kognitif disfonksiyon (hafıza, dikkat)
• Konuşma-dil disfonksiyonu
• Spastisite
• Mesane/barsak disfonksiyonu

Vücut Yapılarındaki Bozukluk Örnekleri

• Kas-iskelet: Eklem deformitesi, kas atrofisi, bası yaraları, radyografide kemik erozyonları, eklem subluksasyonu, radyografide spinal deformiteler
• Nörolojik: Görüntülemede beyin ve spinal kord yapılarındaki bozukluklar

Aktiviteler ve Katılım

Aktivite: Bir görevin veya eylemin birey tarafından gerçekleştirilmesi; işlevselliğin bireysel perspektifi

Katılım: Bir yaşam durumuna dahil olma; işlevselliğin toplumsal perspektifi

Alan	Görev Örnekleri
1. Öğrenme ve bilgiyi uygulama	Temel öğrenme, dinleme, okuma, problem çözme, karar verme
2. Genel görevler ve talepler	Günlük rutin, stres ve diğer psikolojik taleplerle başa çıkma
3. İletişim	Sözlü/sözsüz mesaj alma, konuşma, sohbet
4. Mobilite	Transfer, nesne kaldırma/taşıma, el-kol kullanımı, yürüme, araç kullanma, ulaşım
5. Öz bakım	Yeme, giyinme, yıkanma, tuvalet
6. Ev yaşamı	Yemek hazırlama, yaşanacak yer edinme, ev işleri, evde kişilere bakım
7. Kişilerarası etkileşimler ve ilişkiler	İnsanlarla ilişkiler, resmi ilişkiler, aile ilişkileri, yakın ilişkiler
8. Temel yaşam alanları	Eğitim, iş ve istihdam, ekonomik kendine yeterlilik
9. Toplumsal, sosyal ve sivil yaşam	Toplum yaşamı, rekreasyon ve boş zaman, din ve maneviyat, insan hakları, siyasi yaşam ve vatandaşlık

Bağlamsal Faktörler

Çevresel Faktörler

1. Ürünler ve teknoloji: Yardımcı ürünler ve teknoloji; tasarım-inşaat-bina ürünleri
2. Doğal çevre ve insan yapımı çevre değişiklikleri
3. Destek ve ilişkiler: Aile, arkadaşlar, sağlık profesyonelleri, diğerleri
4. Tutumlar: Aile, arkadaşlar, sağlık profesyonelleri, diğerleri
5. Hizmetler, sistemler ve politikalar

Kişisel Faktörler

• Yaş
• Cinsiyet
• Eğitim durumu
• Kişilik
• Davranış
• Başa çıkma stratejileri
• İnançlar

ICF Modeli: Şematik Gösterim

Sağlık Durumu (Hastalık, bozukluk, travma, yaşlanma, gebelik)
Vücut Fonksiyonları ve Yapıları	Aktiviteler	Katılım
Bağlamsal Faktörler
Çevresel Faktörler		Kişisel Faktörler

Temel Kavramlar

• İşlevsellik (Functioning): Tüm vücut fonksiyonları ve yapıları, aktiviteler ve katılımı kapsayan şemsiye terim
• Engellilik (Disability): Vücut fonksiyon ve yapılarındaki bozukluklar, aktivite kısıtlılıkları veya katılım kısıtlılıklarını içeren şemsiye terim

Yaşam Kalitesi (Quality of Life - QoL)

Dünya Sağlık Örgütü (1996) tanımına göre yaşam kalitesi:

• Öznel iyilik hali
• Bireylerin yaşadıkları kültür ve değer sistemleri bağlamında, kendi hedefleri, beklentileri, standartları ve kaygılarıyla ilişkili olarak yaşamdaki konumlarına ilişkin algıları

Rehabilitasyonda İşlevsellik Değerlendirmesi

Hedef Planlama ve Müdahale Belirleme İçin Değerlendirme Alanları

• Vücut fonksiyonlarındaki bozukluklar
• Vücut yapılarındaki bozukluklar
• Aktivite kısıtlılıkları
• Katılım kısıtlılıkları
• Çevresel faktörler (engeller/kolaylaştırıcılar)
• Kişisel faktörler
• Hastanın algıları, değerleri, hedefleri, beklentileri (Yaşam Kalitesi)

Bütüncül Yaklaşım

Model	Odak Noktası
Biyomedikal Model	Hastalık/patoloji odaklı
Biyopsikososyal Model	Birey + Çevre + Toplum odaklı, bütüncül

Klinik İpucu: Rehabilitasyonda değerlendirme sadece tıbbi durumu değil, kişisel durum (yaş, cinsiyet, kişilik, başa çıkma, inançlar) ve sosyokültürel durumu (toplum, çevre, kaynaklar, destek) da kapsamalıdır.

Klinik Uygulama Örnekleri

Omurilik Yaralanması (Spinal Cord Injury)

Bozukluklar (Impairments)	Aktiviteler ve Katılım
Motor kayıp: Parapleji/tetrapleji Duyusal kayıp Nörojenik mesane Nörojenik barsak Ağrı Spastisite Bası yaraları Depresyon Enfeksiyonlar Otonomik disrefleksi	Mobilite Öz bakım aktiviteleri İş/Meslek Rekreasyon ve boş zaman Cinsel yaşam Aile yaşamı Sosyal ilişkiler

İnme (Stroke) Hastası Değerlendirmesi

ICF Bileşeni	Değerlendirme Alanları
Vücut Fonksiyonları	Kognitif bozukluklar Duyusal bozukluklar Motor bozukluklar Kas-iskelet bozuklukları Konuşma ve dil bozuklukları Hafıza problemleri Dikkat bozuklukları (neglekt) Uyku bozuklukları Depresyon Ağrı Hemipleji Spastisite Eklem sertliği Üriner/fekal inkontinans
Vücut Yapıları	Eklem deformitesi (örn: omuz subluksasyonu) Kas atrofisi MRG'de beyin yapıları Bası yaraları
Aktiviteler	Öğrenme ve bilgiyi uygulama İletişim Mobilite Öz bakım Ev içi aktiviteler
Katılım	Kişilerarası etkileşimler ve ilişkiler Ev yaşamı İş ve istihdam Toplum yaşamı Rekreasyon ve boş zaman Dini aktiviteler
Çevresel Faktörler	Destek ve ilişkiler (aile, sağlık profesyonelleri) Sağlık hizmetleri, sistemler ve politikalar

Dikkat: Rehabilitasyon değerlendirmesi sadece tıbbi bulguları değil, bireyin tüm yaşam alanlarını ve çevresel faktörleri de kapsamalıdır. Bu bütüncül yaklaşım, gerçekçi hedefler belirlenmesi ve etkili müdahale planlanması için kritik öneme sahiptir.

Kaynak: Overview of the musculoskeletal system diseases, functioning, disability, and rehabilitation.pdf